1. Blogs
  2. maandag 7 mei 2018

Aanbesteden en MVI: kansen genoeg!

Samenvatting

Overheden hebben maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) hoog op de (politieke) agenda staan, maar in de praktijk wordt nog maar beperkt gebruik gemaakt van de mogelijkheden die de Aanbestedingswet 2012 en de markt bieden om de doelstellingen op dat gebied te realiseren. Naast de gebruikelijke social return voorschriften, hebben aanbesteders nog legio van andere mogelijkheden om invulling te geven aan MVI.

Daarbij is onder meer het volgende van belang:

·        Het is aanbesteders in beginsel niet toegestaan om opdrachten onnodig samen te voegen, terwijl zij in beginsel gehouden zijn om een opdracht op te delen in meerdere percelen. Aanbesteders dienen op basis van objectieve criteria te bepalen wat de meest passende (proportionele) manier is om de betreffende opdracht aan te besteden, waarbij het gewenste (maatschappelijke) resultaat en de samenstelling van de relevante markt in aanmerking moeten worden genomen.

·        De nieuwe Europese richtlijnen en Aanbestedingswet stimuleren aanbesteders om d.m.v. bijvoorbeeld een marktconsultatie goede notie te nemen van de samenstelling van de relevante markt en de mogelijkheden die de markt biedt. Het ligt voor de hand daarbij ook sociale ondernemingen te betrekken.

·        De mogelijkheid om deelname aan een aanbesteding voor te behouden aan partijen met een bepaald sociaal doel (artikel 2.82 Aw 2012) zijn uitgebreid. Voorheen vielen alleen sociale werkplaatsen onder deze uitzondering, nu zijn het ook ondernemers die de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen tot hoofddoel hebben en minstens 30% gehandicapte of kansarme werknemers hebben (waar dat eerder 50% was).

·        In een regulier (niet voorbehouden) aanbesteding kunnen sociale / MVI aspecten worden meegenomen als:

o   Gunningscriteria

o   Geschiktheidseisen en/of selectiecriteria

o   Technische specificaties, waaronder (duurzaamheids)keurmerken

o   (Bijzondere) uitvoeringsvoorwaarden

De enige voorwaarden zijn dat de gestelde criteria, eisen en voorwaarden in verband staan met de opdracht en dat ze transparant, niet-discriminerend en objectief worden toegepast. Dit komt vaak aan op een gedegen uitwerking van de gestelde eisen door de aanbestedende dienst in de aanbestedingsstukken. Het is niet moeilijk, maar vraagt wel dat aanbesteders goed nadenken over het doel dat zij willen bereiken met hun aanbesteding en soms afwijken van de gebaande paden.

De markt – en met name sociale ondernemingen – kunnen hieraan bijdragen door aanbestedende diensten goed te informeren over de producten en diensten die zij kunnen leveren, hun expertise aan te bieden in het kader van o.a. marktconsultaties en bij aanbestedingen in een zo vroeg mogelijk stadium goed gemotiveerde vragen te stellen en voorstellen te doen voor aanpassingen met het oog op het realiseren van een zo sociaal c.q. maatschappelijk verantwoord mogelijk resultaat."

 

Artikel

Aanbesteden en maatschappelijk verantwoord inkopen – mogelijkheden te over!

Maartje Speksnijder en Olav de Wit - advocaten aanbestedingsrecht bij CMS

Maatschappelijk verantwoord inkopen ("MVI") is tegenwoordig niet meer weg te denken uit Nederlands en Europees overheidsbeleid. In Nederland hebben we bijvoorbeeld de Participatiewet en het ambitieuze sociaal akkoord uit 2013. In dit akkoord hebben markt en overheid afgesproken om tot 2026 ieder jaar extra banen te creëren voor mensen met een arbeidsbeperking. Wanneer dit niet lukt wordt er via de Quotumwet een verplichting in het leven geroepen dat 5% van het personeelsbestand uit arbeidsbeperkten moet bestaan.

Maar ook andere thema's, zoals internationale sociale (handels)voorwaarden, milieuvriendelijk inkopen, biobased inkopen, circulair inkopen, innovatiegericht inkopen en MKB-vriendelijk inkopen zijn belangrijke speerpunten in het MVI beleid van (semi-)overheden. Dit streven is te vinden in vrijwel elk inkoop- en aanbestedingsbeleid van aanbestedende diensten en wordt door de centrale overheid van harte aangemoedigd (zoals in de Handreiking Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2016 – 2020 en recentelijk in de Actieagenda Beter Aanbesteden van februari 2018).

Aangezien (semi-)overheden in het algemeen gehouden zijn om voor hun inkopen een aanbesteding te organiseren, spelen aanbestedingen een grote rol bij het realiseren van deze MVI-doelstellingen. De (herziene) Aanbestedingswet 2012 ("Aw 2012") biedt daartoe diverse mogelijkheden en stimuleert aanbesteders ook in te zetten op MVI. Niet voor niets is in artikel 1.4 Aw 2012 het creëren van maatschappelijke waarde opgenomen als een hoofdoelstelling van aanbestedingen.

Bij de herziening van de Aw 2012 in 2016 zijn, mede op aangeven van de Europese wetgever, de mogelijkheden in de wet voor MVI bij aanbestedingen verder uitgebreid. Zo is het bijvoorbeeld makkelijker gemaakt voor een aanbestedende dienst om de deelname aan een aanbesteding te beperken tot partijen met een bepaald sociaal doel; artikel 2.82 Aw 2012. Voorheen vielen alleen sociale werkplaatsen onder deze uitzondering, nu zijn het ook ondernemers die de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen tot hoofddoel hebben en minstens 30% gehandicapte of kansarme werknemers hebben (waar dat eerder 50% was). Verder zijn met de herziening van de Aw 2012 meer mogelijkheden gecreëerd voor aanbesteders om innovatie te stimuleren, het midden- en kleinbedrijf en zelfstandigen zonder personeel betere kansen te bieden en klimaat- en energiedoelstellingen een grotere rol te laten spelen bij aanbestedingen.

De opkomst van de sociale onderneming in Nederland geeft invulling aan deze doelstellingen. Een sociale onderneming levert net als elke andere onderneming een product of dienst en heeft een verdienmodel. Geld verdienen is echter niet het hoofddoel van een sociale onderneming; het is een middel om maatschappelijke meerwaarde te creëren c.q. ‘social impact’ te maken. Sociale ondernemingen bieden hun diensten aan in steeds meer sectoren, zoals zorg en welzijn, de bouw, productie en assemblage, energievoorziening, logistiek en ICT en media, en zijn vaak innovatief en vernieuwend in hun aanpak.

Ondanks het bewustzijn van het belang van MVI, voornoemde uitbreiding van de mogelijkheden om MVI te realiseren in de Aw 2012 en de opkomst van de sociale onderneming die hierop inspeelt, blijven er op dit vlak nog steeds veel kansen onbenut bij aanbestedingen.

Dat ligt onder meer aan de populariteit van het model waarin aanbestedingen groots worden opgezet en MVI alleen vorm krijgt door middel van een voorgeschreven percentage social return, d.w.z. een percentage van de opdrachtsom dat de opdrachtnemer dient in te zetten om werkgelegenheid te creëren voor mensen met een beperking of afstand tot de arbeidsmarkt. Gelet op het clusterverbod, opgenomen in artikel 1.5 Aw 2012, is het evenwel lang niet altijd toegestaan om opdrachten op deze manier in de markt te zetten. Dit verbod houdt namelijk in dat aanbestedende diensten opdrachten niet mogen samenvoegen, tenzij zij dit deugdelijk kunnen motiveren en kunnen aantonen dat zij alle relevante aspecten en gevolgen van de samenvoeging hebben overwogen. Aanbesteders zijn op grond van de Aw 2012 verplicht om op basis van objectieve criteria te bepalen wat de meest passende (proportionele) manier is om de betreffende opdracht aan te besteden. Daarbij dienen zij ook rekening te houden met het gewenste (maatschappelijke) resultaat en de samenstelling van de relevante markt.

Aanbestedende diensten kunnen, door deze beoordeling goed geïnformeerd te maken en daarbij bijvoorbeeld rekening te houden met het aanbod van sociaal ondernemers op de relevante markt, de maatschappelijke waarde van hun inkoopbeleid vergroten. Om een goed beeld te krijgen van de mogelijkheden in dit verband, kunnen aanbesteders een marktconsultatie organiseren, waarbij (ook) sociale ondernemingen worden betrokken. Op die manier – die de Europese en Nederlandse wetgever ook aanmoedigen – wordt de expertise van de markt in de vroegst mogelijke fase van een aanbesteding ingezet om MVI-doelstellingen te kunnen realiseren. Na de marktconsultatie kan de aanbestedende dienst met alle benodigde informatie in pacht aan de slag met de aanbesteding.

Het eerdergenoemde artikel 2.82 Aw 2012 is het uitgelezen middel om aanbestedingen te organiseren waarin maatschappelijke impact een hoofddoel is en deelname is voorbehouden aan sociale ondernemingen. De opkomst van sociale ondernemingen heeft tot gevolg dat effectieve concurrentie ook bij deze aanbestedingen een stuk waarschijnlijker is dan voorheen. Een goed voorbeeld is een recentelijke aanbesteding van de Gemeente Texel waar de Gemeente schoonmaakonderhoud en glasbewassing via artikel 2.82 Aw 2012 in de markt zette en begin dit jaar succesvol heeft gegund aan een sociale onderneming.

Maar ook bij aanbestedingen die openstaan voor alle ondernemingen, hebben aanbesteders een scala aan mogelijkheden om hun maatschappelijke impact te vergroten.

Er wordt nog te vaak gedacht dat prijs altijd een bepalende rol speelt bij aanbestedingen, terwijl de Aw 2012 aanbesteders juist stimuleert om kwalitatieve criteria – en juist die criteria waarmee zoveel mogelijk maatschappelijke waarde wordt gecreëerd – een beslissende rol te laten spelen in de selectie van een opdrachtnemer.

Dit kan in de eerste plaats door gunningscriteria op te nemen waarmee inschrijvers worden gestimuleerd hun inschrijving zo in te richten dat de MVI-doelstellingen van de aanbesteder worden gerealiseerd. Denk bijvoorbeeld aan een vervoersaanbesteding waarbij een belangrijk aantal punten wordt toegekend aan vervoersmiddelen met lage emissiewaardes.

Ten tweede kan MVI tot uitdrukking gebracht worden in de in het kader van de aanbesteding te stellen geschiktheidseisen en selectiecriteria. Hiermee kan bijvoorbeeld worden nagegaan of inschrijvers wel personeel hebben met de benodigde 'know-how' op sociaal gebied of dat gebouwen wel toegankelijk zijn voor mensen met een beperking.

Ten derde kunnen er technische specificaties, zoals bijvoorbeeld duurzaamheidskeurmerken, en functionele eisen opgenomen worden. Vooral functionele eisen stimuleren inschrijvers om innovatief na te denken over hoe ze maatschappelijke impact kunnen meenemen in hun inschrijving.

Ten slotte kunnen sociale aspecten en eisen worden opgenomen als (bijzondere) uitvoeringsvoorwaarde in de aanbestede overeenkomst. Een goed voorbeeld hiervan is een aanbesteding van de Gemeente Zwolle uit 2016 voor het uitbesteden van de postbezorging en postkamer. De Gemeente ging vanaf het begin te werk vanuit het standpunt dat het uitbesteden van de post en het garanderen van zoveel mogelijk arbeidsplaatsen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt samen het voorwerp waren van de opdracht. Na een aanbestedingsprocedure waar de sociale eisen precies en helder waren opgenomen in de aanbestedingstukken werd de opdracht gegund aan een sociale onderneming die lokale arbeidskrachten in kon zetten die voldeden aan de gestelde eisen.

Bij dit alles moet wel worden opgemerkt dat aanbesteders ervoor moeten zorgen dat de door hen gestelde criteria, eisen en voorwaarden in verband staan met de opdracht en dat ze transparant, niet-discriminerend en objectief worden toegepast. Dit komt vaak aan op een gedegen uitwerking van de gestelde eisen door de aanbestedende dienst in de aanbestedingsstukken. Het is niet moeilijk, maar vraagt wel dat aanbesteders goed nadenken over het doel dat zij willen bereiken met hun aanbesteding en soms afwijken van de gebaande paden.

De markt – en met name sociale ondernemingen – kunnen hieraan bijdragen door aanbestedende diensten goed te informeren over de producten en diensten die zij kunnen leveren, hun expertise aan te bieden in het kader van o.m. marktconsultaties en bij aanbestedingen in een zo vroeg mogelijk stadium goed gemotiveerde vragen te stellen en voorstellen te doen voor aanpassingen met het oog op het realiseren van een zo maatschappelijk verantwoord mogelijk resultaat.